Hazır Biznes Necə Alınır? Addım-addım Peşəkar Bələdçi

Ən böyük yanlışlıq 'bu sahədə heç vaxt işləməmişəm, amma hamı restoran açır deyə mən də alıram' yanaşmasıdır. İaşə (restoran, kafe, dönərxana) və pərakəndə ticarət gündəlik 10-14 saat fiziki nəzarət, təchizatçı və işçi idarəçiliyi tələb edir.

Büdcənizi müəyyən edərkən alqı-satqı qiymətinə əlavə olaraq ən azı 3-6 aylıq əməliyyat xərclərini (icarə, əmək haqqı, dövriyyə vəsaiti) əhatə edən maliyyə yastığı saxlayın. Məsələn, 30.000 AZN büdcəniz varsa, maksimum 20.000-22.000 AZN-lik bizneslərə baxmalı, qalan məbləği dövriyyə və gözlənilməz xərclər üçün ehtiyat saxlamalısınız.

Elanlarda ən çox görülən səbəblər: 'Xaricə köçürəm', 'Başqa layihəm var, vaxt çatmır' və ya 'Təcili pul lazımdır'. Bu səbəblər bəzən doğru olsa da, çox vaxt real səbəb icarə haqqının kəskin artması, ərazidə güclü rəqibin açılması və ya gəlirlərin ardıcıl azalmasıdır.

İlk görüşdə satıcıya tələsik suallar vermək əvəzinə, obyektin yerləşdiyi qonşu mağazalarla, icarədarla və hətta daimi müştərilərlə qeyri-rəsmi söhbət edin. Ərazidə söküntü planı, yol təmiri və ya binanın təyinat dəyişikliyi olub-olmadığını öyrənin.

Yalnız satıcının dəftər qeydlərinə və ya 'aylıq 5.000 AZN təmiz qazanc var' sözlərinə əsla etibar etməyin. Bütün gəlir iddiaları sənədlərlə sübut olunmalıdır.

Maliyyə yoxlamasında əsas diqqət yetirilməli 4 mənbə: 1) Fiskal kassa hesabatları (onlayn kassa dövriyyəsi), 2) Bank POS-terminal çıxarışları (son 12 ay), 3) Təchizatçılardan alınmış malların qaimə-fakturaları, 4) Kommunal ödəniş qəbzləri (işıq, su, qaz sərfiyyatı real fəaliyyət həcmini dərhal göstərir).

Xərcləri hesablayarkən gizli maddələri unutmayın: işçilərin nahar və yol xərcləri, xırda təmir, mühasibatlıq, POS-terminal faizləri (1.5-2%), proqram təminatı abunələri və silinən məhsul (spisaniya) itkiləri.

İcarə Müqaviləsi — biznesin ürəyidir. Əgər obyekt icarəyə götürülübsə, icarədar (mülkiyyətçi) ilə birbaşa görüşmək mütləqdir. Müqavilənin müddəti ən azı 1-3 il olmalı, icarə haqqının artırılma limiti (məsələn, ildə maksimum 10%) qeyd edilməli və yeni sahibkara hüquqi subicarə və ya müqavilə yeniləmə zəmanəti verilməlidir.

Mülkiyyət forması: Biznes MMC olaraq təhvil alınırsa, şirkətin vergi borcu, gömrük cərimələri, məhkəmə iddiaları və kredit öhdəlikləri VÖEN üzrə ƏDV və vahid bəyannamələr vasitəsilə dərindən araşdırılmalıdır. Bir çox hallarda riskdən yayınmaq üçün köhnə MMC-ni deyil, yalnız obyektin daxili aktivlərini, avadanlıqlarını və icarə hüququnu yeni yaradılmış VÖEN/MMC-yə köçürmək daha təhlükəsizdir.

Dövlət orqanları və lisenziyalar: AQTA (Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi) qeydiyyatı, FHN yanğın təhlükəsizliyi aktı, gigiyena sertifikatları və fasad reklam icazələri yoxlanılmalıdır.

İnventarizasiya aktı tərtib edin. Bütün mebel, texnika, kompüterlər, mətbəx və ya istehsal avadanlıqları model və seriya nömrələri ilə siyahıya alınmalıdır. Hər bir avadanlığın işlək vəziyyətdə olduğunu şəxsən yoxlayın.

Anbardakı mal qalığı: Yararlılıq müddəti bitmiş, zədələnmiş və ya satılmayan mallar balansdan silinməli, satınalma qiyməti ilə maya dəyəri yenidən hesablanmalıdır.

İşçi heyəti ilə söhbət: Əsas usta, aşpaz, baş bərbər və ya texniki mütəxəssis biznes satıldıqdan sonra işdən çıxacaqmı? Müştərilərin çoxu məhz fərdi ustalara görə gəlirsə, onların gedişi gəlirləri 50-70% aşağı sala bilər. Komanda ilə əvvəlcədən motivasiya və əməkdaşlıq şərtlərini razılaşdırın.

Azərbaycanda kiçik və orta hazır bizneslərin qiymətləndirilməsində ən çox tətbiq olunan üsul SFI (Seller's Discretionary Earnings) və aylıq xalis mənfəətin geriödəmə müddətidir (Payback Period).

Standart qayda olaraq, sağlam kiçik biznes (kafe, salon, mağaza, xidmət) öz satış qiymətini 10 aydan 18 aya qədər (maksimum 24 ay) tam ödəməlidir. Formula: Real Satış Qiyməti = (Aylıq Xalis Mənfəət × 12..18 ay) + (Likvid Avadanlıqların 50-70% Qalıq Dəyəri).

Əgər kafe aylıq 2.000 AZN təmiz xalis gəlir gətirirsə və avadanlıqlarının real bazar dəyəri 10.000 AZN-dirsə, onun adekvat satış qiyməti 25.000 – 35.000 AZN aralığında olmalıdır. Əgər satıcı eyni biznesə 80.000 AZN istəyirsə (40 aylıq payback), bu həddindən artıq şişirdilmiş qiymətdir.

Tələsik bütün məbləği nağd şəkildə ödəməyin. Düzgün proses 3 mərhələdə aparılır: 1) Niyyət protokolu və şərtli beh (avadanlıq və icarə təsdiqlənməsə beh geri qaytarılır), 2) Notarial alqı-satqı müqaviləsi və ya təsisçi payının ötürülməsi, 3) Detallı təhvil-təslim aktı.

Ödənişin bölüşdürülməsi: Ən təhlükəsiz üsul məbləğin 70-80%-ni əqd günü, qalan 20-30%-ni isə 1 aydan sonra — satıcı bütün təchizatçıları, reseptləri, parolları təhvil verdikdən və gizli borc çıxmadığı təsdiqləndikdən sonra ödəməkdir.

Müşayiət (Handover/Mentorship) bəndi: Müqaviləyə mütləq satıcının ən azı 2-4 həftə ərzində obyektdə olmasını, işçiləri və təchizatçıları yeni sahibkarla tanış etməsini, sistemin incəliklərini öyrətməsini öhdəlik kimi daxil edin.